Về đầu trang ĂN ĐÚNG CÁCH CÓ THỂ CỨU ĐƯỢC CẢ THẾ GIỚI (Phần 1)

Lợi ích ăn chay

20-01-2015
Ăn chay đủ chất, khoa học đã trở thành một phong trào sống khỏe, ...
06-06-2013
Rau là một món không thể thiếu được trong các bữa ăn hàng ngày. N...
03-06-2013
Ăn chay là không dùng thịt và tăng cường các thức ăn có lợi cho s...

Tác giả: Tim Zimmermann  

Người dịch: Trần Quốc Huân

Description: C:\Users\HuanT\AppData\Local\Microsoft\Windows\Temporary Internet Files\Content.Word\Tim Zimmermann.jpg

Cho tôi biết bạn ăn gì thì tôi sẽ cho biết bạn là người thế nào.” Luật sư người Pháp Jean Anthelme Brillat Savarin, một người sành ăn, đã viết như thế vào năm 1825. Một thế kỷ sau, nhà dinh dưỡng học người Mỹ Victor Lindlahr diễn đạt lại thành “Bạn chính là cái bạn ăn.” Tôi xin đi xa hơn nữa: “Cho tôi biết bạn ăn gì thì tôi sẽ cho biết bạn đã tác động đến hành tinh này ra sao.”

- Phần lớn chúng ta đều biết sự chọn lựa thực phẩm của mình đều để lại những hậu quả môi trường. Tuy nhiên, để trả lời cụ thể vì sao quyết định của chúng ta có ảnh hưởng, chúng ta đều bối rối trước vô số quảng cáo tại các quầy kệ thực phẩm. Rau quả “organic” chắc chắn là đắt tiền rồi, nhưng liệu chúng có tốt hơn cho môi trường? Tôi có nên chọn thịt bò từ những con bò được chăn thả tự do ngoài đồng cỏ? Ăn một quả dứa nhập khẩu bằng máy bay từ Costa Rica hay nên ăn táo trồng ở quê mình?

- Tác động sinh thái của thực phẩm thật là to lớn. Trong các xã hội giàu có, tiêu thụ thực phẩm có thể lên đến 20 hay 30% tác động sinh thái. Nhân loại đã dùng đến phân nửa mặt đất không bị đóng băng để tạo ra cái ăn. Con người đã đi đến những vùng khơi xa, đánh bắt đến gần 90% các chủng loài hải sản.  Hoạt động tạo ra cái ăn đó đã ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống tự nhiên của hành tinh, sản sinh ra hơn 30% khí nhà kính toàn cầu. Hoạt động trồng trọt đã sử dụng khoảng 70% lượng nước, làm ô nhiễm sông ngòi với phân bón và chất thải, tạo nên những vùng “chết” ven biển. Thực phẩm trên dĩa ăn của bạn đã chạm đến mọi thứ.

- Peter Tyedmers, giáo sư Viện Nghiên cứu Tài nguyên Môi trường của Đại học Dalhousie ở Halifax, Nova Scotia, người đã nghiên cứu hệ thống thực phẩm thế giới trong 15 năm, đã nói: “Nếu nhìn vào danh sách các tác nhân từ con người  ảnh hưởng đến các biến đổi ở quy mô toàn cầu, cách con người tạo ra cái ăn luôn đứng đầu bảng.  

- Tuy nhiên, điều có ý nghĩa lớn lao hơn là đối với thực phẩm, chúng ta có quyền lựa chọn, và chúng ta có cơ hội tác động đến sự biến đổi đó mỗi ngày ba lần.”

Nỗi ám ảnh ăn thịt

- Tôi đến thăm Tyedmers khi ông và vài chục sinh viên của Viện ăn mừng ngày khai giảng học kỳ mới. Điều duy nhất kỳ dị là tôi thấy hambuger bày trên các dĩa thức ăn. Cũng có bánh kẹp chay, nhưng việc những người nghiên cứu về môi trường lại ăn thịt bò – có lẽ là loại thực phẩm tồi tệ nhất xét về mặt bảo vệ môi trường – đã nhắc tôi nhớ rằng vẫn luôn tồn tại một giằng co giữa những gì ta biết và sức ì trong lối sống của ta. Chúng ta yêu thịt. Và bất kỳ cuộc đối thoại nào về thực phẩm và lối sống bền vững đều phải bắt đầu bằng chủ đề này.

- Trước khi tôi đến, Tyedmers đã cho tôi xem một số nghiên cứu tiêu biểu, và khó mà làm ngơ trước những kết quả của các nghiên cứu này. 80% đất nông nghiệp trên thế giới được dành cho chăn nuôi. Hơn 20% nước dùng để trồng ngũ cốc làm thức ăn chăn nuôi. Nghiên cứu năm 2013 của FAO ước lượng gia súc sản sinh khoảng 15% khí nhà kính, ngang với lượng khí nhà kính sản sinh từ hoạt động vận tải trên toàn thế giới. Nhưng các phân tích khác cho rằng FAO chưa đánh giá đủ các tác nhân khác, ví dụ như lượng khí CO2 do hàng chục tỷ con vật nuôi thở ra, và ước lượng rằng ngành chăn nuôi tạo ra đến 51% lượng khí nhà kính. Các nhà môi trường chơi chữ: “Meat is heat” (thịt là nhiệt).

- Loại thịt bạn dùng cũng có ảnh hưởng. Tổ chức phi lợi nhuận Nhóm Hành động Môi trường, trụ sở ở Washington DC., đã xếp hạng các loại thịt về góc độ tác động đến khí hậu. Thịt cừu là tệ nhất: cứ mỗi kg thịt cừu được tiêu thụ tương đương gần 40kg khí nhà kính. Thịt bò xếp kế, tạo ra 27kg khí nhà kính, đến thịt heo12kg. Thịt gà, tạo ra 7kg khí nhà kính, là loại thịt có hiệu quả khí hậu tốt nhất.

- Thịt cũng đòi hỏi nhiều nước hơn các thực phẩm khác. Cho mỗi gram protein tạo ra, đậu cần 5 gallons nước, gà cần 9, còn bò cần đến gần 30.

- Giảm tiêu dùng thịt có thể đem lại những lợi ích lớn lao cho mọi người. Vấn đề không phải là ăn hay không ăn thịt bò, vấn đề là khối lượng tiêu thụ vừa đúng. Bản thân Tyedmers ăn thịt bò 5 lần trong một năm.   

- Hiện nay, một người Mỹ trung bình ăn 185 pounds thịt một năm, tức hơn 8 ounces một ngày. Trong khi đó hướng dẫn dinh dưỡng của USDA khuyến nghị chỉ có 3.7 ounces thịt mỗi ngày, tức 84 pounds một năm. Nếu thực hành theo khuyến nghị thì đã có thể giảm đến 55% lượng tiêu dùng thịt. Có một nghiên cứu trên báo Frontiers in Nutrition cho thấy nếu mỗi tuần ăn chay 5 ngày và chỉ thêm thịt trong 2 ngày thì sẽ giúp giảm lượng khí nhà kính, lượng nước sử dụng, và diện tích đất trồng trọt đến 45%. 

- Ăn thịt từ gia súc chăn thả tự nhiên ngoài đồng cỏ có giúp ích gì không? Không hẳn, vì để có thịt ăn thì phải tiêu hao tài nguyên, không kể gia súc được nuôi như thế nào. Nghiên cứu cho thấy thú nuôi trong chuồng trại thải ra ít khí nhà kính hơn thú nuôi chăn thả tự nhiên vì vòng đời ngắn hơn. Ngược lại, các nông  trại chăn nuôi ở Mỹ thải ra lượng chất thải lớn hơn đến 13 lần so với lượng chất thải của toàn bộ dân số và gây tác động môi trường còn lớn hơn khí nhà kính. Greg Fogel, chuyên viên về nông nghiệp bền vững, nói: “Nên ăn thịt từ gia súc được chăn thả tự nhiên trên đồng. Hệ thống trồng cỏ xoay vòng giúp chuyển hóa phân gia súc thành phân bón, cải thiện môi trường sống của các sinh vật trong tự nhiên, cải thiện bộ rễ của thực vật, làm tăng chất lượng đất, tăng thẩm thấu nước và kiểm soát lũ lụt, giữ lại carbon.”

- Chắc bạn đang nghĩ “nếu không ăn thịt nhiều, làm sao có đủ đạm?” Đừng lo. Tyedmers nói: “Chúng ta không cần nhiều đạm động vật như mức hiện chúng ta đang ăn.”

- Đúng vậy. Người Mỹ trung bình nên tiêu thụ mỗi ngày 0,36 gram đạm cho mỗi kg trọng lượng cơ thể, tức là 70 gram đạm mỗi ngày. Poi với vận động viên thì mức khuyến nghị là từ 98 gram đến 176 gram mỗi ngày. Ở Mỹ, ngay cả người ăn chay hiện cũng đang tiêu thụ lượng đạm nhiều hơn mức khuyến nghị đến 27%, còn người không ăn chay thì tiêu thụ đến 60% nhiều hơn mức cần cho cơ thể. Lượng đạm dư thừa ấy cơ thể bài tiết ra ngoài hết.

Ăn hải sản một cách khôn ngoan

- Xét về khía cạnh khí nhà kính và các hiện tượng ở quy mô toàn cầu khác; hầu hết các loại hải sản là tốt hơn các sản phẩm gia súc chăn nuôi trên mặt đất.

- Để đánh giá về tính bền vững trong tiêu dùng hải sản, cần phải xem xét kỹ lưỡng việc quản lý cung cầu cũng như mức độ tận diệt của các phương pháp đánh bắt. Về mặt khí hậu, nếu chúng ta ăn tôm hùm là chúng ta nhúng tay vào một hoạt động làm biến đổi khí hậu còn nặng nề hơn thịt bò vì các tàu kéo lưới vét đốt cháy nhiều dầu diesel và thải khí nhà kính (còn lưới vét thì làm nát đáy biển).

- Nếu bạn muốn làm giảm áp lực đối với hoạt động đánh bắt hải sản tự nhiên thì hãy ăn những loài hải sản can dự ít nhất đến việc thải khí nhà kính.  Chẳng hạn con sò mussel, nguồn đạm động vật duy nhất tôi vẫn còn ăn, chỉ thải 1 pound khí nhà kính trên mỗi pound thịt trai. Tương tự, sò clam, hàu, và cá mòi sardine là những thực phẩm thân thiện với khí hậu.

- Hải sản do nuôi trồng là tốt hay xấu cũng tùy thuộc ở phương pháp canh tác. Các hệ thống nuôi trồng thủy sản mà không lọc và tái luân chuyển nước, ví dụ lồng thả dưới biển, có thể ví như gia cầm và heo về mặt thải khí nhà kính, trong khi việc tái luân chuyển nước đòi hỏi điện năng cùng với các thiết bị điều hòa khí hậu có thể thải khí nhà kính gấp đôi. Vậy cá da trơn catfish và cá rô phi là những loài thủy sản thân thiện với khí hậu.

- Cân nhắc mọi lẽ như vậy có thể làm cho người ăn hải sản phải bối rối. Tyedmers nói: “Mỗi kg tôm hùm tôi mua cần ít nhất 1 kg mồi, thường là cá trích, trong khi cá trích lại là thực phẩm tốt hơn và có thể nuôi ăn nhiều người hơn. Đó là chưa kể đến lượng dầu diesel tiêu thụ. Nói vậy có phải là tôi sẽ không ăn tôm hùm nữa hay sao? Tôi vẫn sẽ ăn nhưng với một ý thức rõ rệt và chỉ trong những dịp nào đó.